Theo dòng sự kiện

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội: Công nghệ càng tiến xa, giá trị nhân văn của người thầy càng trở nên thiêng liêng

19/11/2026, 21:43

TNNN - Nhiều năm gắn bó với công tác quản lý, đào tạo và nghiên cứu khoa học, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội cho rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) càng phát triển mạnh mẽ càng làm nổi bật giá trị bất biến của người thầy trong việc dẫn dắt, truyền cảm hứng cho học trò. Bài phỏng vấn được thực hiện nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11.


Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, Chủ tịch Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam.(Ảnh: NVCC)
 

Khoa học cơ bản tạo ra “tri thức gốc"

Phóng viên: Xin được gửi lời chúc mừng tốt đẹp nhất tới Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. Cảm ơn Giáo sư đã dành cho phóng viên cuộc trò chuyện này. Trong cuộc đời mỗi người, thầy cô giáo chính là những người “chèo thuyền” đưa chúng ta đến với bến bờ của tri thức. Xin hỏi, với riêng Giáo sư, người thầy nào có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến cách ông tư duy học thuật, nghiên cứu và ứng xử với học trò?

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội: Trong suốt chặng đường làm khoa học và quản lý giáo dục của tôi, nếu phải nhắc đến một người thầy có tầm ảnh hưởng sâu sắc nhất, đặt nền móng cho tư duy nghiên cứu và nhân cách làm nghề của tôi, thì đó chính là Giáo sư V.M. Lazarev - người đã trực tiếp hướng dẫn tôi làm nghiên cứu sinh tại Trường Đại học Công nghệ Hóa học Mendeleev, Moskva, Liên bang Nga.

Bằng sự tận tâm, Thầy đã trang bị cho tôi tri thức chuyên môn sâu rộng về hóa học vật liệu vô cơ, và để lại những bài học giá trị về đạo làm thầy cũng như tinh thần của một nhà khoa học chân chính, đó là sự chuẩn mực, nghiêm túc, trung thực trong nghiên cứu khoa học.

Thầy dạy tôi rằng trong phòng thí nghiệm hóa học, không có chỗ cho sự đại khái hay phỏng đoán cảm tính, từng kết quả thực nghiệm cần phải được kiểm chứng nhiều lần. Sự nghiêm khắc của Thầy khiến một nghiên cứu sinh trẻ như tôi không khỏi áp lực, nhưng chính sự khắt khe ấy đã rèn luyện cho tôi tác phong làm việc khoa học chuẩn mực.

Tôi nhớ những ngày đầu gặp nhiều khó khăn về ngôn ngữ, điều kiện sinh hoạt mới lạ và những lần thí nghiệm chưa đạt kết quả như ý, Thầy đã kiên nhẫn ngồi lại phân tích, động viên tôi không được nản lòng. Niềm tin và sự tôn trọng mà Thầy dành cho một nghiên cứu sinh đến từ phương xa đã giúp tôi vượt qua nỗi sợ thất bại, trưởng thành và tự tin bước đi trên con đường nghiên cứu độc lập.


Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội cùng các học trò cũ tại Lễ kỷ niệm 70 năm khoa Hóa học, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. (Ảnh: NVCC)

Sau này, khi trở về nước, đứng trên bục giảng của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), trực tiếp hướng dẫn nhiều thế hệ sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh và đảm nhận các cương vị quản lý giáo dục, hình ảnh của Giáo sư V.M. Lazarev vẫn luôn là tấm gương để tôi soi chiếu. Tôi luôn tự nhủ phải đối xử với học trò của mình bằng đúng tinh thần mà Thầy đã dành cho tôi năm xưa: nghiêm khắc trong chuyên môn để các em vững vàng về trí tuệ, nhưng bao dung và nâng đỡ trong ứng xử để các em có đủ tự tin, hạnh phúc và khát vọng vươn xa hơn cả người thầy của mình. Đó chính là sợi dây kế thừa thiêng liêng và cao đẹp nhất của nghề giáo.

Phóng viên: Giáo sư đã có nhiều kinh nghiệm trong quản lý và giảng dạy, chứng kiến nhiều thế hệ sinh viên trưởng thành từ môi trường đào tạo khoa học cơ bản. Soi chiếu vào bối cảnh hiện nay, khi trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới và công nghệ môi trường đang phát triển mạnh mẽ, chúng ta nên đào tạo sinh viên theo hướng chuyên môn hóa thật sâu ngay từ đầu hay xây dựng nền tảng khoa học liên ngành để họ có khả năng thích ứng với những công nghệ mới?

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội: Nhìn từ góc độ quản lý giáo dục và thực tiễn giảng dạy khoa học cơ bản, câu hỏi này đã chạm đúng vào triết lý cốt lõi của giáo dục đại học trong kỷ nguyên công nghệ hiện nay. Nếu phải lựa chọn một hướng đi tối ưu cho giáo dục đại học hiện đại, câu trả lời không nằm ở việc thiên lệch giữa “chuyên sâu” hay “liên ngành”, mà là sự kết hợp hài hòa theo mô hình đào tạo hình chữ T (T-shaped model), nghĩa là xây dựng nền tảng khoa học cơ bản và tư duy liên ngành vững chắc trước, làm bệ phóng để phân nhánh chuyên môn hóa sâu sau này.

Trong giai đoạn phát triển hiện nay, khoa học cơ bản không còn được xem là một lĩnh vực mang tính học thuật thuần túy, mà được định vị lại như một hạ tầng chiến lược, là nền móng sinh tồn cho năng lực cạnh tranh quốc gia và là điểm khởi đầu của mọi chuỗi giá trị công nghệ.

Các công nghệ cốt lõi của Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư như trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ lượng tử, vật liệu tiên tiến, công nghệ sinh học thế hệ mới, năng lượng xanh… không tự nhiên hình thành. Chúng là kết quả chuyển hóa trực tiếp từ các nghiên cứu cơ bản trong các lĩnh vực khoa học như toán học, vật lý, hóa học, sinh học và khoa học trái đất. Khoa học cơ bản được xác định là nơi tạo ra tri thức gốc với các nguyên lý và phát minh mới. Nếu không có tri thức gốc này, mọi hoạt động ứng dụng khoa học công nghệ thường chỉ là sự sao chép, gia công và rất dễ bị thay thế.

Bên cạnh đó, nền tảng khoa học liên ngành chính là điều kiện tiên quyết để giải quyết các bài toán về công nghệ lõi. Hầu hết những đột phá lớn về khoa học và công nghệ hiện nay đều nằm ở vùng giao thoa giữa các lĩnh vực; không một kỹ sư hay nhà khoa học đơn ngành nào có thể độc lập xử lý các bài toán phức tạp này nếu thiếu đi tầm nhìn liên ngành.

Mặt khác, vòng đời của công nghệ đang ngày càng rút ngắn, khiến những kiến thức kỹ thuật chuyên sâu giảng dạy ở năm thứ nhất có thể sẽ lỗi thời ngay khi sinh viên tốt nghiệp sau 4 năm. Nếu chỉ học “cách dùng công cụ” thay vì nắm vững “nguyên lý tạo ra công cụ”, người học sẽ dần đánh mất khả năng tự cập nhật và thích ứng trước làn sóng đổi mới công nghệ không ngừng.


Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội trong vai trò Trưởng Ban Chuyên môn olympic hóa học quốc tế lần thứ 46 tổ chức tại Hà Nội năm 2014, với sự tham gia của 77 quốc gia và vùng lãnh thổ. (Ảnh: NVCC)

Xây dựng hệ sinh thái kết nối đồng bộ và thực chất trong đào tạo và nghiên cứu khoa học

Phóng viên: Chúng ta đang nói nhiều về đổi mới sáng tạo, nghiên cứu đỉnh cao nhưng nhiều chuyên gia nhận định, trong giáo dục hiện nay, phần lớn sinh viên vẫn học theo hướng ghi nhớ kiến thức, hoàn thành bài thi để lấy bằng cấp, trong khi yêu cầu dạy và học thời kỳ công nghệ đã khác. Theo Giáo sư, để sinh viên chuyển từ tư duy thụ động tiếp nhận tri thức sang tư duy chủ động đặt câu hỏi, phát hiện vấn đề và tự tạo ra tri thức mới, cần thay đổi điều gì trong cách dạy và cách học hiện nay?

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội: Để chuyển dịch thành công từ nền giáo dục “truyền thụ - ghi nhớ” sang nền giáo dục “khai phóng - kiến tạo”, cần có sự đổi mới đồng bộ từ cả phía nhà trường, giảng viên và người học.

Đầu tiên phải là đổi mới phương pháp giảng dạy: Vai trò người thầy được chuyển dịch từ “Người truyền đạt” sang “Người kiến tạo bối cảnh”. Giảng viên cần chủ động đặt sinh viên vào những bài toán mở hoặc các vấn đề chưa có lời giải trọn vẹn. Khi nhận ra kiến thức chính là công cụ để tháo gỡ một vấn đề thực tiễn, sinh viên sẽ có nhu cầu tìm tòi và khám phá.

Bên cạnh đó, nhà trường cần khuyến khích văn hóa phản biện, chấp nhận sai lầm trong nghiên cứu, đồng thời tận dụng AI như một “đối tác phản biện” đắc lực. Trong kỷ nguyên số, giảng viên không còn giữ thế độc tôn về thông tin, vì vậy hãy hướng dẫn sinh viên dùng AI để tra cứu nhanh kiến thức nền, qua đó dành thời gian trên giảng đường cho việc tranh luận, thiết kế thực nghiệm và giải quyết những tình huống phức tạp mà AI chưa thể thay thế.

Tiếp theo là đổi mới phương pháp học: Trong giáo dục Đại học, cần đưa hoạt động nghiên cứu vào chương trình đào tạo ngay từ năm nhất. Áp dụng triết lý học thông qua nghiên cứu (Research-based Learning), nhà trường cần tạo điều kiện để sinh viên tham gia vào các nhóm nghiên cứu ngay từ những năm đầu với các nhiệm vụ phù hợp. Chính môi trường tiếp xúc với thực nghiệm và dữ liệu thực tế sẽ kích hoạt tư duy phát hiện vấn đề. Đồng thời, cần chuyển dịch tư duy từ “học để biết” sang “học để làm và kiến tạo”, trong đó sinh viên phải chủ động rèn luyện thói quen khai thác các công bố khoa học trong nước và quốc tế thay vì chỉ phụ thuộc vào giáo trình.

Và cuối cùng, rất quan trọng là đổi mới phương pháp đánh giá, đo lường năng lực tư duy thay vì trí nhớ. Thực tế cho thấy, phương thức thi cử sẽ quyết định trực tiếp đến cách thức học tập. Nếu đề thi vẫn chỉ dừng lại ở việc kiểm tra trí nhớ máy móc và kỹ năng giải các dạng bài tập mẫu, sinh viên sẽ tiếp tục rơi vào lối học thuộc lòng thụ động. Vì vậy, cần giảm tỷ trọng của các kỳ thi cuối kỳ để chuyển trọng tâm sang hình thức đánh giá quá trình học tập thông qua dự án, bài luận phản biện, báo cáo thực nghiệm hoặc bảo vệ ý tưởng. Đặc biệt, thang điểm cần đề cao tính độc đáo, khuyến khích tư duy phản biện và những góc nhìn mới mẻ, ngay cả khi kết quả thực nghiệm ban đầu chưa được như kỳ vọng.

Phóng viên: Với vai trò Chủ tịch Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam, Giáo sư đánh giá thế nào về mối liên hệ giữa đào tạo đại học, nghiên cứu khoa học và nhu cầu thực tế của nền kinh tế. Các cơ sở đào tạo cần kết nối với hệ thống phòng thử nghiệm, kiểm định, hiệu chuẩn và doanh nghiệp như thế nào để sinh viên ra trường không chỉ giỏi lý thuyết mà còn có năng lực thực hành, làm chủ công nghệ, sẵn sàng hoà nhập môi trường làm việc trong nước và quốc tế?

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội: Hệ thống các phòng thử nghiệm, kiểm định đảm nhận vai trò đo lường và đánh giá sự phù hợp, là đầu mối cấp “tấm vé thông hành” giúp sản phẩm đáp ứng các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia và quốc tế. Quyết định 1483/QĐ-TTg ngày 4/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược” đã xác định rõ vai trò của hệ thống các phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và kiểm định. Các thành tố này gắn kết hữu cơ thành một chuỗi phát triển công nghệ chiến lược hoàn chỉnh, từ nghiên cứu công nghệ lõi, thử nghiệm, kiểm định đến hoàn thiện và thương mại hóa sản phẩm.

Nhìn nhận một cách khách quan, các trường đại học khoa học cơ bản hàng đầu sở hữu thế mạnh vượt trội về tư duy logic, năng lực nghiên cứu nền tảng và khả năng giải quyết vấn đề từ gốc. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là chương trình đào tạo truyền thống vẫn mang nặng tính hàn lâm. Việc duy trì tư duy “cung cấp những gì nhà trường có” thay vì “đáp ứng những gì thị trường cần” đã tạo ra khoảng cách lớn giữa lý thuyết và thực tiễn. Hệ quả là một bộ phận sinh viên dù nắm vững nền tảng học thuật nhưng lại lúng túng, thiếu kỹ năng thực chiến trước các bài toán của doanh nghiệp và nền kinh tế.


Giáo sư Nguyễn Văn Nội (thứ 4 từ trái sang) cùng Giáo sư Takehiko Kitamori (thứ 3 từ trái sang) nguyên Phó giám đốc Đại học Quốc gia Tokyo (Nhật Bản) cùng các thành viên của Phòng thí nghiệm trọng điểm KLAMAG, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội). (Ảnh: NVCC)

Từ thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ sinh thái kết nối đồng bộ và thực chất giữa Nhà trường - Hệ thống phòng thử nghiệm, kiểm định - Doanh nghiệp. Trong đó, các phòng thử nghiệm chuẩn và tổ chức kiểm định, hiệu chuẩn không chỉ là nơi nghiên cứu chuyên sâu, mà phải trở thành môi trường thực hành cốt lõi cho người học. Đặc biệt, mối quan hệ hợp tác với doanh nghiệp cần vượt qua lớp vỏ hình thức của các biên bản ghi nhớ để đi vào chiều sâu, thông qua sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp vào việc thiết kế chương trình đào tạo, xây dựng chuẩn đầu ra cập nhật theo sát sự chuyển dịch của công nghệ thế giới và nhu cầu thực tiễn.

Tự do học thuật trong bối cảnh AI

Phóng viên: Một sinh viên hoặc nhà khoa học trẻ có thể trải qua nhiều lần thất bại trước khi tạo ra một kết quả có giá trị. Theo Giáo sư, một trường đại học hạnh phúc có cần xây dựng văn hóa chấp nhận thất bại trong nghiên cứu hay không? Người lãnh đạo cần ứng xử thế nào để thất bại không phải là nỗi sợ, mà là một phần của quá trình trưởng thành của người làm khoa học?

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội: Nhiều năm gắn bó với bục giảng và phòng thí nghiệm, đây cũng chính là điều khiến tôi trăn trở. Trong nghiên cứu khoa học, không phải các em thiếu nỗ lực hay đam mê, mà trở ngại chính là tâm lý sợ thất bại. Khi bàn về mô hình trường đại học hạnh phúc, tôi cho rằng cốt lõi của nó phải nằm ở việc xây dựng một văn hóa bao dung với thất bại. Một môi trường học thuật nếu chỉ tôn vinh những thành công mà định kiến với những thất bại sẽ vô tình kìm hãm nguồn cảm hứng sáng tạo của người học.

Trường đại học hạnh phúc là nơi tạo ra không gian học thuật ươm mầm và nuôi dưỡng sự sáng tạo, nơi sinh viên và các nhà nghiên cứu trẻ được tự do đề xuất các ý tưởng mới, kể cả những suy nghĩ táo bạo và khác biệt. Ở đó, đội ngũ lãnh đạo và giảng viên cởi mở chia sẻ về hành trình vượt qua thất bại của chính mình, để mọi rào cản tâm lý hay nỗi e dè ở người học dần được hóa giải. Trường đại học hạnh phúc không phải là nơi mọi thứ đều suôn sẻ, mà là nơi khi vấp ngã trên hành trình học thuật, người trẻ luôn cảm nhận được sự thấu hiểu và có bệ đỡ vững chắc từ tập thể. Chỉ khi đó, chúng ta mới nuôi dưỡng được những bộ óc dám nghĩ lớn, dám dấn thân và tạo ra những giá trị đột phá cho tương lai.

Để thất bại không còn là nỗi sợ mà trở thành bệ phóng cho sự trưởng thành của người làm khoa học trẻ, theo tôi nhà quản lý và người thầy cần thay đổi lăng kính đánh giá, thông qua quá trình và phương pháp thay vì chỉ nhìn nhận kết quả cuối cùng. Trong quản lý nghiên cứu và đào tạo, nếu cơ chế phân bổ nguồn lực, phần thưởng và sự công nhận chỉ ưu ái những đề tài “chắc chắn thành công” thì sinh viên và các nhà khoa học trẻ sẽ có xu hướng chọn những việc dễ, đi theo lối mòn để bảo đảm an toàn. Một thí nghiệm thất bại nhưng loại trừ được một giả thuyết sai lầm, hoặc chỉ ra một hướng đi không khả thi, thực chất vẫn là một bước tiến có giá trị tích cực trong tiến trình nhận thức khoa học.

Phóng viên: Giáo sư cũng từng nhấn mạnh, tự do học thuật là một trong những điều kiện cốt lõi để xây dựng trường đại học hạnh phúc. Khi công nghệ và AI đã có ảnh hưởng sâu sắc đến công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu, tự do học thuật được hiểu như thế nào, thưa Giáo sư?

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội: Tôi cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số và AI đang tái định hình toàn diện môi trường đại học, nội hàm của tự do học thuật đang được mở rộng và đặt ra những yêu cầu mới. Nếu trước đây, tự do học thuật chủ yếu được hiểu là quyền tự chủ của giảng viên và sinh viên trong việc lựa chọn hướng nghiên cứu, phương pháp giảng dạy và quyền tự do tranh luận khoa học mà không bị gò bó bởi các định kiến, thì ngày nay, nó còn là quyền tự chủ trí tuệ của con người trước thuật toán và công nghệ.

Theo tôi, tự do học thuật trong kỷ nguyên AI có thể được nhìn nhận qua các khía cạnh cốt lõi sau:

Thứ nhất, cần thoát khỏi lối mòn nhờ giải phóng sức lao động trí óc. AI đang đảm nhận thay con người hàng loạt tác vụ mang tính lặp lại: từ tổng hợp tài liệu, xử lý dữ liệu thô, viết mã lập trình cơ bản cho đến mô phỏng thực nghiệm. Khi được giải phóng khỏi các thao tác kỹ thuật tốn thời gian, giảng viên và sinh viên có thêm điều kiện để kiến tạo những ý tưởng đột phá, đồng thời khai phá các kết nối liên ngành mà trước đây giới hạn về nguồn lực chưa cho phép.


Bìa cuốn sách nghiên cứu của Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành năm 2017. (Ảnh: NVCC)

Thứ hai, tự do tư duy độc lập, không lệ thuộc vào “câu trả lời có sẵn” của thuật toán. Đây chính là một trong những thách thức lớn nhất của giáo dục đại học hiện nay. Giảng viên và sinh viên cần được trang bị tư duy phản biện trước mọi kết quả của AI, hiểu rõ giới hạn, lỗ hổng và thiên kiến của thuật toán để không biến mình thành người tiêu dùng thụ động trước tri thức do máy móc tổng hợp.

Thứ ba, tự do lựa chọn phương pháp tiếp cận và cá nhân hóa hành trình học tập, nghiên cứu. Trong môi trường đại học truyền thống, tất cả sinh viên thường phải đi theo một tốc độ giảng dạy và một giáo trình đồng nhất, nhưng công nghệ số đã cho phép phá vỡ khuôn mẫu cứng nhắc đó.

Với người học, tự do học thuật thể hiện ở quyền tự chủ thiết kế lộ trình tiếp cận tri thức phù hợp với năng lực và đam mê cá nhân, đồng thời mở rộng cánh cửa khai thác kho tàng tri thức mở toàn cầu thay vì chỉ gói gọn trong bài giảng của người thầy. Với người thầy, giảng viên có không gian tự do sáng tạo trong cách thức tổ chức lớp học, thoát khỏi vai trò “người truyền đạt một chiều” để trở thành người dẫn dắt thảo luận, người truyền cảm hứng và cố vấn học thuật thực thụ.


Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội và Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki dự Lễ khai trương Phòng thí nghiệm phân tích thuộc dự án SATREPS-EDFEN tại Hòa Lạc. (Ảnh: NVCC)

Tạo bước ngoặt thực chất trong đào tạo nhân lực khoa học

Phóng viên: Nếu được đề xuất ba thay đổi có tính đột phá trong đào tạo nhân lực khoa học công nghệ trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, Giáo sư sẽ ưu tiên những vấn đề nào?

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội: Trong các chỉ đạo mang tính chiến lược của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, đặc biệt là tại cuộc họp về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản và bài phát biểu tại Đại học Quốc gia Hà Nội diễn ra vào tháng 5/2026, hệ thống các trường đại học được định vị là “mắt xích trung tâm” giải quyết đồng thời hai nhiệm vụ then chốt là đào tạo nguồn nhân lực tinh hoa và kiến tạo tri thức nền tảng cho các công nghệ chiến lược. Trong bối cảnh đó, nếu được đề xuất ba thay đổi mang tính đột phá để tạo ra bước ngoặt thực chất trong đào tạo nhân lực khoa học công nghệ hiện nay, tôi sẽ ưu tiên ba vấn đề chính sau đây:

Chuyển dịch từ mô hình: Từ “trường đại học khép kín” sang “hệ sinh thái đồng kiến tạo”. Hiện nay, sự liên kết giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp vẫn còn vướng nhiều rào cản hành chính, khiến chương trình đào tạo thường đi sau thực tiễn và sinh viên thiếu môi trường thực nghiệm hiện đại. Vì vậy, cần trao quyền và xây dựng cơ chế tự chủ thông thoáng để doanh nghiệp công nghệ không chỉ dừng lại ở vai trò tiếp nhận sinh viên thực tập, mà trở thành chủ thể cùng thiết kế chương trình đào tạo, đồng hướng dẫn nghiên cứu và đồng đầu tư phòng thí nghiệm. Bên cạnh đó, nhà trường cần tạo điều kiện để sinh viên trực tiếp tham gia giải quyết các bài toán thực tế của doanh nghiệp ngay từ những năm đầu.

Đột phá trong cơ chế tài chính, tự chủ đại học và trọng dụng nhân tài khoa học công nghệ. Chúng ta không thể có nguồn nhân lực chất lượng cao nếu đội ngũ giảng viên và sinh viên nghiên cứu vẫn phải chật vật với các thủ tục thanh quyết toán rườm rà hay thiếu hụt kinh phí cho vật tư thí nghiệm. Do đó, cần chuyển mạnh từ cơ chế quản lý tiền kiểm theo hóa đơn chứng từ sang cơ chế “khoán chi theo sản phẩm đầu ra”, đồng thời chấp nhận rủi ro xảy ra trong nghiên cứu cơ bản. Bên cạnh đó, cần thiết lập các quỹ học bổng đủ hấp dẫn để giữ chân những tài năng xuất sắc bám trụ với phòng thí nghiệm, kết hợp với việc hình thành các quỹ mạo hiểm khoa học công nghệ ngay trong trường đại học để nuôi dưỡng những ý tưởng táo bạo mang tính đột phá.

Tích hợp các nội dung về Khoa học dữ liệu và AI vào chương trình đào tạo: Sự phát triển của AI đang dần thay thế phần lớn các tác vụ tính toán, lập trình cơ bản hay vận hành thiết bị thuần túy. Tuy nhiên, giáo dục đại học hiện nay vẫn dành quá nhiều thời lượng để dạy sinh viên, cách dùng công cụ cụ thể hoặc ghi nhớ những quy trình kỹ thuật vốn dễ lỗi thời trước vòng đời công nghệ ngày càng ngắn ngủi. Do đó, việc tái cấu trúc khung chương trình theo hướng tích hợp xuyên ngành là yêu cầu cấp thiết. Sinh viên thuộc mọi chuyên ngành đều cần được trang bị nền tảng vững chắc về khoa học dữ liệu và AI ngay từ những năm đầu, đồng thời được tạo điều kiện học song ngành và liên thông tín chỉ linh hoạt.


Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội được vinh danh Cá nhân xuất sắc trong Chương trình Vinh Quang Việt Nam năm 2019 do Báo Lao động tổ chức. (Ảnh: NVCC)

Phóng viên: Trong một thế giới mà người học có thể tiếp cận tri thức từ vô số nguồn dữ liệu khác nhau, theo Giáo sư đâu là giá trị mà chỉ người thầy chân chính mới có thể trao truyền cho các học trò của mình? Theo quan niệm của Giáo sư, thế nào là một người thầy thành công?

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội: Trong kỷ nguyên số, khi trí tuệ nhân tạo có thể giúp người học tiếp cận khối lượng trí thức khổng lồ của nhân loại một cách nhanh chóng, vai trò “truyền thụ kiến thức” truyền thống của người thầy chắc chắn không còn giữ thế độc tôn. Nhưng tôi cho rằng, chính sự bùng nổ thông tin ấy lại làm nổi bật hơn bao giờ hết giá trị bất biến của người thầy. Bởi, dữ liệu có thể cung cấp thông tin, thuật toán có thể đưa ra lời giải, nhưng chỉ có người thầy mới có thể truyền đạt trí tuệ, nhân cách khoa học và ngọn lửa đam mê.

Những giá trị chỉ người thầy mới có thể trao truyền, theo tôi, đó là tư duy phản biện và “bộ lọc” giá trị giữa biển thông tin. Sự khích lệ đúng lúc, niềm tin của người thầy đặt vào tiềm năng của học trò chính là nguồn năng lượng giúp các học trò vượt qua giới hạn của chính mình. Bên cạnh đó, người thầy còn lan tỏa cho các học trò của mình sự liêm chính học thuật và đạo đức nghề nghiệp, sự trung thực với kết quả thực nghiệm và trách nhiệm phụng sự xã hội của người làm khoa học.

Trở lại câu hỏi thế nào là một người thầy thành công? Tôi nghĩ rằng, chúng ta có thể đo lường sự thành công của một nhà giáo qua số lượng bài báo công bố, những chức danh học thuật hay những giải thưởng danh giá. Những thành tựu ấy rất đáng quý, nhưng với tôi, chưa phải là thước đo sau cùng của nghề giáo.

Sự thành công của người thầy, theo tôi, được định hình bởi khát vọng học hỏi và năng lực tư duy độc lập mà họ đã đánh thức nơi người học. Một người thầy thành công là người biết lùi lại khỏi vị trí trung tâm của những bài giảng độc thoại để trở thành người truyền cảm hứng, khơi dậy ở học trò tư duy phản biện, năng lực tự học suốt đời và bản lĩnh làm chủ tri thức. Thành công ấy được khắc họa rõ nét qua ba dấu ấn cốt lõi, đó là:

Đào tạo ra thế hệ học trò “vượt qua chính mình”. Người thầy thành công là người biết nhận diện tiềm năng riêng biệt ở mỗi sinh viên, kiên nhẫn định hướng để các em phát huy hết khả năng của mình. Đó là khi học trò đi xa hơn người thầy, tự tin bước đi trên đôi chân của chính mình để trở thành những con người tử tế và hạnh phúc với lựa chọn của bản thân.

Lan tỏa nhân cách khoa học và ngọn lửa đam mê: Dù sau này bước vào đời để trở thành nhà khoa học, kỹ sư hay doanh nhân, các em đều làm việc với tinh thần trách nhiệm cao nhất, giữ gìn sự liêm chính, lòng lương thiện và mang lại giá trị tốt đẹp cho cộng đồng. Đó chính là “trái ngọt” của người làm thầy.

Lưu giữ lại trong ký ức đẹp của các thế hệ học trò: Theo dòng chảy của thời gian, một số kiến thức chuyên môn rồi sẽ cũ đi và được cập nhật bởi những tri thức mới, nhưng nhân cách và sự tận tâm của người thầy sẽ được lưu giữ lại, trở thành điểm tựa tinh thần để các thế hệ học trò tiếp tục truyền ngọn lửa ấy cho thế hệ mai sau.

Tôi cho rằng, công nghệ càng tiến xa, giá trị nhân văn của người thầy càng trở nên thiêng liêng. Máy móc có thể giúp ta làm việc thông minh hơn, nhưng chỉ có tình cảm và nhân cách của người thầy mới dẫn lối cho con người cách sống và cống hiến một cách sâu sắc, ý nghĩa nhất.

Phóng viên: Xin cảm ơn Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Nội về cuộc trò chuyện.

Bình Nguyên Trang/Báo Nhân dân (thực hiện)

Bình luận