Vai trò trụ cột của ngành thử nghiệm trong hạ tầng chất lượng Quốc gia

Các đại biểu tại hội thảo.

Ngày 24/4/2026, tại Hà Nội, Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam (VINALAB) phối hợp với Ban Tổ chức triển lãm Analytica Vietnam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề: “Cơ hội và thách thức đối với ngành phân tích và thử nghiệm Việt Nam trong giai đoạn 2026–2030”.

Hội thảo quy tụ đông đảo các nhà quản lý, nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng và thử nghiệm, tạo diễn đàn trao đổi chuyên sâu về định hướng phát triển của hệ thống thử nghiệm Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.

GS.TS Nguyễn Văn Nội, Chủ tịch Chủ tịch Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam (VinaLAB) phát biểu tại hội thảo.

Phát biểu khai mạc hội thảo, GS.TS Nguyễn Văn Nội – Chủ tịch Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam (VINALAB) nhấn mạnh: Trong bối cảnh đất nước đang hội nhập sâu rộng, chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, cùng với những điều chỉnh chiến lược trong chính sách quản lý nhà nước nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả phục vụ xã hội, ngành phân tích và thử nghiệm Việt Nam đang đứng trước những cơ hội lớn đan xen với nhiều thách thức phức tạp trong giai đoạn phát triển tới.

Năm 2026 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi hệ thống phòng thí nghiệm phân tích và thử nghiệm của Việt Nam bước vào giai đoạn tái định vị trên bản đồ khu vực và thế giới. Sự bùng nổ của cách mạng công nghiệp 4.0, chuyển đổi số cùng các hiệp định thương mại thế hệ mới đang mở ra cơ hội lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức ngày càng khắt khe, đặc biệt là yêu cầu đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế, áp lực cạnh tranh giữa các tập đoàn và doanh nghiệp thử nghiệm, cũng như nhu cầu hiện đại hóa hạ tầng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Hội thảo được tổ chức như một diễn đàn quan trọng nhằm thảo luận sâu về các chính sách mới; Làm rõ yêu cầu triển khai các luật về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa; Xác định lộ trình nâng cao năng lực cho hệ thống phòng thử nghiệm; Đồng thời, hội thảo cũng tập trung vào nhiều vấn đề đang được quan tâm như:

• Kiểm nghiệm an toàn thực phẩm, thuốc và mỹ phẩm
• Chất chuẩn và vật liệu chuẩn
• An toàn bức xạ hạt nhân
• Đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phòng thử nghiệm

Nhấn mạnh vai trò cốt lõi của ngành, GS.TS Nguyễn Văn Nội khẳng định: “Hoạt động thử nghiệm và phân tích chính là ‘người gác cổng’ bảo đảm chất lượng sản phẩm, hàng hóa của Việt Nam trước khi tham gia thị trường trong nước và quốc tế.” Trong bối cảnh xuất khẩu ngày càng mở rộng, việc duy trì và nâng cao chất lượng sản phẩm thông qua hệ thống thử nghiệm là một thách thức lớn, đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ về công nghệ, nhân lực và quản trị.

Cơ hội mở ra từ hội nhập và chuyển đổi số

Các tham luận tại hội thảo cho thấy ngành phân tích và thử nghiệm đang đứng trước nhiều cơ hội lớn: Vai trò ngày càng quan trọng trong chuỗi giá trị xuất khẩu; Tác động mạnh mẽ của Cách mạng công nghiệp 4.0; Hành lang pháp lý mới theo hướng quản lý theo rủi ro và số hóa; Thách thức đa chiều: từ kỹ thuật đến quản trị hệ thống.

Bà Nguyễn Thị Mai Hương, Trưởng ban Quản lý chất lượng và Đánh giá sự phù hợp, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia.

Theo bà Nguyễn Thị Mai Hương, Trưởng ban Quản lý chất lượng và Đánh giá sự phù hợp, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, có một sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận: Thử nghiệm không còn là một khâu kỹ thuật thuần túy mà đã trở thành một đối tượng quản lý có điều kiện, được vận hành dựa trên dữ liệu và cơ chế giám sát minh bạch hơn trước.

Bà nhấn mạnh những điểm mới của Luật số 70/2025/QH15 khi lần đầu tiên luật hóa khái niệm “thử nghiệm”, xác định đây là hoạt động nhằm xác định một hay nhiều đặc tính của đối tượng theo một quy trình nhất định, đồng thời đặt thử nghiệm trong cấu phần của hệ thống đánh giá sự phù hợp, bên cạnh giám định, xác nhận giá trị sử dụng, kiểm tra xác nhận, chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy và công nhận. Trên cơ sở đó, nội dung quản lý nhà nước cũng được mở rộng theo hướng bao quát và có cấu trúc hơn.

Đáng chú ý, tư duy quản lý đã có ba chuyển dịch rõ nét: Từ quản lý theo hoạt động sang quản lý theo đối tượng có điều kiện; từ quản lý giấy tờ phân tán sang quản lý dữ liệu và minh bạch thông tin; và từ kiểm tra phân tán sang quản lý có cấu trúc, gắn với giám sát và hiệu quả thực thi.

Trong bối cảnh đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, quản lý nhà nước về thử nghiệm cần gắn liền với việc kiểm soát điều kiện hoạt động, năng lực kỹ thuật, tính đúng đắn của kết quả và khả năng kết nối dữ liệu.

Theo bà Hương, trong giai đoạn chuyển đổi số, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao vai trò đầu mối xây dựng hạ tầng quốc gia, hướng tới việc biến dữ liệu thử nghiệm thành nguồn dữ liệu phục vụ giám sát, cảnh báo, thanh tra và đánh giá rủi ro.

Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương trong xác định rủi ro, xây dựng chuẩn mực, chia sẻ dữ liệu và hậu kiểm để tránh chồng chéo giữa quản lý chung và quản lý chuyên ngành. Từ đó có bốn ưu tiên triển khai được đặt ra.

• Một là chuẩn hóa pháp lý: Rà soát quy chuẩn kỹ thuật, danh mục rủi ro, quy trình đăng ký hoạt động thử nghiệm và cơ chế phối hợp liên ngành.
• Hai là chuẩn hóa năng lực: Đẩy mạnh công nhận, chuẩn hóa thử nghiệm viên, thiết bị, phương pháp và hồ sơ năng lực của tổ chức thử nghiệm.
• Ba là chuẩn hóa dữ liệu: Kết nối thủ tục, đăng ký, kết quả đánh giá sự phù hợp và giám sát chất lượng trên nền tảng số dùng chung.
• Bốn là quản lý theo rủi ro: Tập trung hậu kiểm, cảnh báo và giám sát vào nhóm sản phẩm rủi ro trung bình/cao và lĩnh vực có nguy cơ vi phạm cao.

PGS.TS Vũ Văn Tích, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ Việt Nam chia sẻ tại hội thảo

Còn theo PGS.TS Vũ Văn Tích – Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ Việt Nam, hệ thống phân tích và thử nghiệm giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm sự vận hành ổn định và phát triển bền vững của nền kinh tế.

Ông cho rằng, trong cấu trúc phát triển hiện đại, khoa học và công nghệ đóng vai trò nền tảng tri thức, đổi mới sáng tạo là động lực thúc đẩy tăng trưởng, chuyển đổi số tạo ra sự kết nối và lan tỏa, thì hoạt động phân tích và thử nghiệm chính là lớp “bảo vệ” giúp duy trì niềm tin thị trường, kiểm soát chất lượng và hạn chế rủi ro trong toàn bộ hệ thống kinh tế.

Từ cách tiếp cận đó, PGS.TS Vũ Văn Tích nhấn mạnh yêu cầu phải bảo đảm sự cân đối giữa các yếu tố cốt lõi của hệ sinh thái chất lượng, bao gồm: xây dựng “ngôn ngữ chung” về tiêu chuẩn, hoàn thiện cơ chế kiểm soát chất lượng, củng cố niềm tin xã hội và phát triển hạ tầng đổi mới sáng tạo. Đây là nền tảng để định hình các định hướng phát triển dài hạn của ngành phân tích và thử nghiệm.

Về định hướng cụ thể, trước hết cần chú trọng công tác quy hoạch và đầu tư theo hướng hình thành các phòng thí nghiệm trọng điểm cấp quốc gia, tập trung vào các lĩnh vực công nghệ then chốt như bán dẫn, vật liệu mới, năng lượng. Đồng thời, phát triển các trung tâm phân tích chuyên sâu theo từng lĩnh vực nhằm nâng cao chất lượng kết quả thử nghiệm, song song với mở rộng mạng lưới phòng thí nghiệm tại địa phương để bảo đảm khả năng tiếp cận đồng đều trên phạm vi cả nước.

Cùng với đó, việc phát triển hệ thống tiêu chuẩn cần được đẩy mạnh theo hướng chủ động tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc tế. Khi đó, tiêu chuẩn không chỉ đóng vai trò kiểm soát mà còn trở thành công cụ dẫn dắt thị trường, giúp doanh nghiệp trong nước sớm thích ứng với các chuẩn mực toàn cầu và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ở góc độ dịch vụ và công nghệ, cần từng bước hình thành ngành dịch vụ phân tích chuyên nghiệp, phát triển các trung tâm phân tích đạt chuẩn quốc tế, khuyến khích khu vực tư nhân tham gia và mở rộng cung cấp dịch vụ ra khu vực. Đồng thời, tập trung đầu tư vào các công nghệ lõi như bán dẫn, công nghệ nano, y sinh và năng lượng mới nhằm xây dựng năng lực nội sinh cho nền kinh tế.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, yêu cầu về công nhận quốc tế và chuyển đổi số đối với hệ thống thử nghiệm ngày càng trở nên cấp thiết. Việc nâng cao năng lực theo các tiêu chuẩn quốc tế như ISO/IEC 17025, đẩy mạnh số hóa dữ liệu, tăng cường khả năng truy xuất và ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn sẽ là những yếu tố quyết định.

Ông Vũ Xuân Thủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VinaLAB.

Đồng quan điểm trên, ông Vũ Xuân Thủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VinaLAB cho biết, Công nhận phòng thử nghiệm theo tiêu chuẩn quốc tế giúp bảo đảm kết quả thử nghiệm khách quan, chính xác, nhất quán và được thừa nhận rộng rãi. Quá trình này đồng thời nâng cao năng lực toàn diện của phòng thí nghiệm, từ nhân sự, thiết bị đến hệ thống quản lý và kiểm soát chất lượng. Thông qua các thỏa thuận thừa nhận quốc tế như ILAC MRA, kết quả thử nghiệm của Việt Nam có thể được chấp nhận trên thị trường toàn cầu, góp phần giảm chi phí và thúc đẩy thương mại. Tham luận cũng khuyến nghị tăng cường số hóa dữ liệu, mở rộng sử dụng kết quả được công nhận và ưu tiên sử dụng dịch vụ của các phòng thử nghiệm đạt chuẩn. Vai trò kết nối, hỗ trợ chuyên môn của Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam (VINALAB) tiếp tục được khẳng định trong việc nâng cao năng lực và uy tín của ngành.

Bà Mieko Takatsu giới thiệu về mối quan hệ hợp tác nhiều năm qua giữa Hiệp hội các nhà sản xuất thiết bị phân tích Nhật Bản (JAIMA) với VinaLAB.

Tháo gỡ điểm nghẽn trong lĩnh vực an toàn bức xạ và hạt nhân

Đối với lĩnh vực an toàn bức xạ và hạt nhân – một lĩnh vực có yêu cầu đặc biệt cao về độ chính xác và độ tin cậy – hoạt động kiểm nghiệm và hiệu chuẩn giữ vai trò then chốt trong bảo đảm an toàn cho cộng đồng và các hệ thống vận hành.

Theo ông Lại Tiến Thịnh – đại diện Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, thực tiễn cho thấy hoạt động này đang đối mặt với không ít khó khăn, nhất là trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh nhưng hệ thống quy định chưa được cập nhật kịp thời.

Một số vấn đề nổi lên gồm: sự cạnh tranh giữa các đơn vị cung cấp dịch vụ dẫn tới nguy cơ giảm chất lượng; thiếu các phòng thí nghiệm có khả năng đánh giá liều chiếu trong và tác động sinh học của bức xạ; hệ thống quan trắc môi trường chưa đồng bộ; và khoảng trống pháp lý trong kiểm định thiết bị hạt nhân.

Trước thực trạng đó, các giải pháp được đề xuất theo hướng tăng cường kiểm tra, giám sát chất lượng dịch vụ; đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu, đặc biệt thông qua hợp tác quốc tế; đầu tư hệ thống quan trắc tự động gắn với chuyển đổi số; cập nhật, hài hòa các tiêu chuẩn, quy chuẩn theo thông lệ quốc tế, nhất là các khuyến nghị của IAEA; đồng thời hoàn thiện khung pháp lý để bảo đảm tính đồng bộ và hiệu lực trong quản lý.

Khẳng định vị thế trong hạ tầng chất lượng quốc gia

Từ thực tiễn và yêu cầu phát triển, có thể khẳng định: ngành phân tích và thử nghiệm Việt Nam không còn là hoạt động kỹ thuật đơn lẻ, mà đã trở thành một cấu phần chiến lược của hạ tầng chất lượng quốc gia.

Trong giai đoạn tới, việc xây dựng hệ thống thử nghiệm hiện đại, đồng bộ, hội nhập và dựa trên nền tảng dữ liệu sẽ là yếu tố quan trọng góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, bảo đảm phát triển kinh tế – xã hội nhanh và bền vững theo đúng tinh thần các nghị quyết của Đảng.

Đại biểu chụp ảnh lưu niệm.

Sự tham dự của các nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành

Hội thảo vinh dự đón tiếp nhiều đại biểu, khách mời là lãnh đạo các tổ chức khoa học – công nghệ, hiệp hội nghề nghiệp và cơ quan quản lý, tiêu biểu gồm:

• GS.TS Nguyễn Văn Nội – Chủ tịch Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam (VINALAB)
• PGS.TS Vũ Văn Tích – Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ
• PGS.TS Phạm Quang Thao – Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam
• TS Trần Quốc Tuấn – Chủ tịch Hội Khoa học và Kỹ thuật về Tiêu chuẩn và Chất lượng Việt Nam
• TS Hoàng Anh Tuấn – Nguyên Cục trưởng Cục Năng lượng Nguyên tử Việt Nam, Chuyên gia cao cấp Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam
• PGS.TS Vũ Khánh Xuân – Chủ tịch Hội Đo lường Việt Nam
• TS Phó Đức Sơn – Chủ tịch Hội Mã số Mã vạch Việt Nam
• TS Ngô Đại Quang – Phó Chủ tịch Hội Hóa học Việt Nam
• PGS.TS Dương Văn Hợp – Chủ tịch Hội Vi sinh vật học Việt Nam
• TS Dương Quốc Sĩ – Đại diện Hiệp hội Tinh dầu, Hương liệu, Mỹ phẩm Việt Nam
• Ông Lương Thành Sinh – Đại diện Vụ Tổ chức Phi chính phủ, Bộ Nội vụ

Đặc biệt, hội thảo có sự tham dự của các đại biểu quốc tế đến từ Hiệp hội các nhà sản xuất thiết bị phân tích Nhật Bản (JAIMA), thể hiện mối quan hệ hợp tác sâu rộng trong lĩnh vực thử nghiệm và thiết bị phân tích.

PV/TNNN